Các nhà khoa học Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng (UED) đã có những đóng góp học thuật mới về ngôn ngữ báo chí, truyền thông và văn hóa số tại Hội thảo khoa học quốc tế “Ngôn ngữ học trong thời đại mới: Bản sắc – Hội nhập và vai trò của trí tuệ nhân tạo”. Đặc biệt, hai công trình nghiên cứu của PGS.TS. Trần Văn Sáng và TS. Trịnh Quỳnh Đông Nghi cùng các cộng sự đã mang đến những góc nhìn mới về ngôn ngữ báo chí điều tra và sự biến đổi của tiếng Việt trong môi trường truyền thông số.
Hội thảo khoa học quốc tế “Ngôn ngữ học trong thời đại mới: Bản sắc – Hội nhập và vai trò của trí tuệ nhân tạo” vừa diễn ra tại Đại học Phenikaa. Sự kiện quy tụ đông đảo chuyên gia, nhà nghiên cứu trong và ngoài nước, là diễn đàn học thuật quan trọng trao đổi những vấn đề mới của ngôn ngữ học trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo.
Hội thảo khoa học quốc tế “Ngôn ngữ học trong thời đại mới: Bản sắc – Hội nhập và vai trò của trí tuệ nhân tạo” do Đại học Phenikaa phối hợp với Hội ngôn ngữ học Việt Nam và Hội Ngôn ngữ học Hà Nội tổ chức.
Ngôn ngữ báo chí điều tra dưới góc nhìn ngôn ngữ học đánh giá
Tại Hội thảo, PGS.TS. Trần Văn Sáng, giảng viên Khoa Ngữ văn – Truyền thông tham gia chủ trì các phiên thảo luận chuyên môn tại Tiểu ban 8: “Giáo dục ngôn ngữ; Dạy học tiếng Việt; Ngôn ngữ văn chương”. PGS.TS. Trần Văn Sáng và nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Bé cũng đồng thời công bố công trình nghiên cứu “Biểu hiện ngôn ngữ đánh giá cảm xúc và phán xét hành vi trong phóng sự của nhà báo Đỗ Doãn Hoàng” trong kỷ yếu Hội thảo.
PGS.TS. Trần Văn Sáng, giảng viên Khoa Ngữ văn – Truyền thông đồng chủ trì phiên thảo luận chuyên môn tại tiểu ban 8 của Hội thảo.
Vận dụng lý thuyết Ngôn ngữ đánh giá (Appraisal Theory) của Martin và White, nhóm tác giả tiến hành khảo sát gần 25.000 từ trong ba tác phẩm phóng sự điều tra tiêu biểu của nhà báo Đỗ Doãn Hoàng. Kết quả nghiên cứu cho thấy các biểu thức đánh giá trong phóng sự được thể hiện đa dạng thông qua hệ thống tính từ, động từ, thành ngữ, tiếng lóng và từ ngữ xưng hô. Những phương tiện ngôn ngữ này không chỉ phản ánh cảm xúc, thái độ của người viết mà còn góp phần thể hiện rõ lập trường xã hội và giá trị nhân văn của tác phẩm báo chí.
Nghiên cứu góp phần làm rõ cơ chế vận hành của ngôn ngữ đánh giá trong thể loại phóng sự điều tra, đồng thời bổ sung những luận cứ học thuật cho hướng nghiên cứu ngôn ngữ báo chí từ góc nhìn ngôn ngữ học chức năng và phân tích diễn ngôn đương đại.
Đáng chú ý, công trình đã chỉ ra sự nổi trội của các biểu thức cảm xúc mang sắc thái bất an, lo âu, đau khổ cùng các phán xét đạo đức đối với hành vi con người, qua đó làm rõ chiến lược diễn ngôn đặc trưng của báo chí điều tra: kết hợp giữa tiếng nói thấu cảm và tiếng nói phản biện xã hội. Những kết quả này góp phần mở rộng hướng nghiên cứu ngôn ngữ học chức năng trong phân tích diễn ngôn báo chí tiếng Việt, đồng thời cung cấp thêm cơ sở khoa học cho đào tạo và nghiên cứu báo chí truyền thông.
Giải mã ngôn ngữ của thời đại truyền thông số
Ở một hướng tiếp cận khác, TS. Trịnh Quỳnh Đông Nghi đã trình bày tham luận “Đặc điểm ngôn ngữ của tiêu đề bài hát tiếng Việt hiện nay”, đồng thời công bố nghiên cứu thực hiện cùng nhóm sinh viên Phan Quỳnh Hạnh Nguyên, Trương Tâm Như (Khoa Ngữ văn – Truyền thông).
TS. Trịnh Quỳnh Đông Nghi trình bày tham luận tại Hội thảo.
Khảo sát 100 tiêu đề bài hát nổi bật từ các chương trình âm nhạc thực tế giai đoạn 2024-2025, nhóm nghiên cứu phát hiện xu hướng chuyển dịch mạnh mẽ từ các cấu trúc tiêu đề mang tính chuẩn mực sang các dạng thức sáng tạo, “lệch chuẩn”, chịu ảnh hưởng sâu sắc của môi trường truyền thông số.
Nghiên cứu đã phân tích hiện tượng sử dụng tiếng lóng, ký hiệu hóa, chuyển mã giữa tiếng Việt và tiếng Anh, cũng như việc vận dụng các chiến lược ngôn ngữ nhằm thu hút sự chú ý của công chúng trong “nền kinh tế chú ý” hiện nay. Từ góc nhìn ngôn ngữ học, công trình chỉ ra rằng tiêu đề bài hát không còn đơn thuần thực hiện chức năng định danh mà đang trở thành một công cụ truyền thông, tương tác xã hội và tạo xu hướng trên không gian số.
Đây là một nghiên cứu giàu tính thời sự, góp phần nhận diện những biến đổi của tiếng Việt trong đời sống văn hóa đại chúng đương đại, đồng thời mở ra các hướng tiếp cận liên ngành giữa ngôn ngữ học, truyền thông và nghiên cứu văn hóa số.
Những báo cáo và công trình công bố của giảng viên, người học UED tại Hội thảo khoa học quốc tế lần này có thể nói là những đóng góp học thuật có giá trị cho lĩnh vực ngôn ngữ học Việt Nam. Các công trình đều cho thấy tư duy nghiên cứu cập nhật, liên ngành và gắn với những chuyển biến của thực tiễn xã hội.
Đáng chú ý, hội thảo còn có sự tham gia tích cực của các nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên UED thông qua báo cáo trực tiếp tại các tiểu ban chuyên môn, tham gia thảo luận cùng các chuyên gia trong nước và quốc tế, đồng thời có bài báo được công bố trong kỷ yếu hội thảo. Điều này không chỉ phản ánh chất lượng đào tạo sau đại học và nghiên cứu khoa học của Nhà trường mà còn cho thấy môi trường học thuật năng động, nơi người học được tham gia nghiên cứu và từng bước hội nhập với cộng đồng khoa học trong nước, quốc tế. Đây cũng là minh chứng cho định hướng phát triển nghiên cứu gắn với đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế mà Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng đang kiên trì theo đuổi, góp phần lan tỏa các giá trị học thuật phục vụ giáo dục và sự phát triển bền vững của xã hội.
Xem toàn văn các bài báo khoa học:
- Biểu hiện ngôn ngữ đánh giá cảm xúc và phán xét hành vi trong phóng sự của nhà báo Đỗ Doãn Hoàng
- Đặc điểm ngôn ngữ của tiêu đề bài hát tiếng Việt hiện nay
Bích Thuỷ