Ngày 24/8/2026, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng phối hợp với Tổ chức Frankfurt Zoological Society (FZS) tại Việt Nam tổ chức Seminar khoa học với chủ đề “Hiện trạng và định hướng phát triển du lịch cộng đồng bền vững tại Tây Nguyên: Trường hợp Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Cao nguyên Kon Hà Nừng”. Chương trình đã trở thành diễn đàn trao đổi đa chiều về một vấn đề đang nhận được sự quan tâm tại khu vực Tây Nguyên hiện nay: làm thế nào để phát triển du lịch cộng đồng theo hướng bền vững, vừa tạo sinh kế cho người dân, vừa bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên và các giá trị văn hóa bản địa tại Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Cao nguyên Kon Hà Nừng.
Toàn cảnh Seminar khoa học.
ThS. Nguyễn Thị Kim Yến, đại tổ chức FZS tại Việt Nam cho biết, Tây Nguyên không chỉ được biết đến với hệ sinh thái và đa dạng sinh học phong phú mà còn là không gian văn hóa của nhiều cộng đồng dân tộc bản địa với những tri thức, tập quán và phương thức sinh kế đặc trưng. Trong bối cảnh đó, du lịch cộng đồng được kỳ vọng có thể tạo thêm cơ hội sinh kế cho người dân, đồng thời góp phần gìn giữ văn hóa và nâng cao giá trị của tài nguyên địa phương. Tuy nhiên, để phát triển một mô hình du lịch cộng đồng thực sự bền vững, vẫn còn nhiều câu hỏi cần được nhìn nhận từ cả góc độ khoa học và thực tiễn. Chính vì vậy, seminar khoa học được tổ chức với sự tham gia của các nhà khoa học, chuyên gia bảo tồn, đại diện cơ quan quản lý, cộng đồng địa phương và sinh viên, không chỉ nhằm giới thiệu về du lịch cộng đồng, mà quan trọng hơn là tạo một không gian trao đổi nhằm tìm kiếm lời giải cho bài toán phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn thiên nhiên tại Tây Nguyên.
Thông qua những tham luận khoa học, câu chuyện từ chính người dân địa phương và các góc nhìn quản lý, chương trình đã đặt ra một câu hỏi xuyên suốt: Làm thế nào để những giá trị về rừng, đa dạng sinh học và văn hóa bản địa có thể chuyển hóa thành sinh kế cho người dân mà vẫn bảo đảm mục tiêu bảo tồn lâu dài
Từ “viên ngọc thô” Tây Nguyên đến bài toán biến tài nguyên thành sản phẩm du lịch
Mở đầu seminar, TS. Trần Thị Mai An, Khoa Sử – Địa – Chính trị, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng đã cung cấp bức tranh tổng thể về các nguồn lực và điều kiện phát triển du lịch cộng đồng tại Tây Nguyên. Theo TS. Mai An, vùng đất này sở hữu những lợi thế đặc biệt về địa hình cao nguyên, hệ sinh thái rừng, đa dạng sinh học cùng kho tàng văn hóa của các cộng đồng dân tộc bản địa. Tuy nhiên, tài nguyên dù phong phú đến đâu vẫn chưa đủ để tạo nên một mô hình du lịch cộng đồng thành công.
“Địa hình, cảnh quan không tự nó là sản phẩm du lịch, mà giá trị du lịch chỉ xuất hiện khi những tài nguyên đó được cộng đồng diễn giải và tổ chức thành các trải nghiệm cho khách” – TS. Trần Thị Mai An nhấn mạnh.
TS. Trần Thị Mai An, cung cấp bức tranh tổng thể về các nguồn lực và điều kiện phát triển du lịch cộng đồng tại Tây Nguyên.
Từ góc nhìn nghiên cứu, TS. Mai An cho rằng nhiều giá trị tưởng như rất bình dị của Tây Nguyên lại chính là “viên ngọc quý” trong mắt du khách. Đó có thể là con đường lên rẫy của người Ba Na, những câu chuyện về rừng thiêng, nguồn nước, nghề dệt truyền thống, bến nước cộng đồng hay cách người dân sinh hoạt trong không gian làng. Điều tạo nên sức hấp dẫn không phải bản thân tài nguyên mà là cách cộng đồng kể những câu chuyện phía sau tài nguyên đó.
Bên cạnh tài nguyên, TS. Mai An cũng chỉ ra hàng loạt yếu tố quyết định sự thành công của du lịch cộng đồng như nguồn nhân lực địa phương, tri thức bản địa, mức độ gắn kết cộng đồng, năng lực tổ chức, khả năng tiếp cận thị trường và ứng dụng công nghệ số. Đây chính là những khoảng trống mà nhiều điểm du lịch cộng đồng hiện nay vẫn đang đối mặt.
Chuyện của A Ngưi: Thành công không đến từ tiền mà từ sự sẻ chia với cộng đồng
Là một người con dân tộc Ba Na, đã và đang xây dựng du lịch cộng đồng tại vùng đệm Kon Hà Nừng, anh A Ngưi – Công ty TNHH Du lịch A Ngưi mang đến chương trình một câu chuyện làm du lịch với những “lát cắt” thực tế sinh động. A Ngưi kể, những năm đầu phát triển du lịch cộng đồng tại làng Kgiang, xã Tơ Tung, hầu như không ai tin mô hình này có thể thành công. Nhiều người dân cho rằng đi rừng, hái măng hay làm nương vẫn là sinh kế chắc chắn hơn việc tham gia các hoạt động đón khách. “Cái vốn của mình lớn nhất ở đây là tài nguyên rừng, di sản văn hóa và chính đời sống văn hóa của mình đang thực hành”, anh A Ngưi chia sẻ về suy nghĩ khiến mình quyết tâm theo đuổi hướng đi này.
Anh A Ngưi – Công ty TNHH Du lịch A Ngưi chia sẻ tại Seminar.
Khởi đầu từ những tour trekking, cắm trại trong rừng và trải nghiệm văn hóa Ba Na, A Ngưi dần tập hợp được những người cùng chí hướng. Theo anh, yếu tố then chốt giúp cộng đồng tham gia không phải là các bài tuyên truyền mà là cơ chế chia sẻ lợi ích minh bạch. “Khi anh em nhận thấy sự chia sẻ hài hòa thì họ sẵn sàng đồng hành. Nếu chỉ một người hưởng lợi thì không thể làm du lịch cộng đồng được” – A Ngưi cho biết.
Từ kinh nghiệm thực tiễn, anh A Ngưi cũng thẳng thắn nhìn nhận nhiều mô hình du lịch cộng đồng được đầu tư hàng tỷ đồng nhưng vẫn thất bại vì thiếu người tổ chức, thiếu thị trường và thiếu cơ chế vận hành. Trong khi đó, mô hình tại làng Kgiang được xây dựng từng bước, mỗi hộ dân đảm nhận một phần việc phù hợp như lưu trú, chế biến ẩm thực, biểu diễn văn hóa, cung cấp nông sản hay hướng dẫn trải nghiệm. Điều đặc biệt là anh không muốn du khách chỉ đến để xem cồng chiêng hay chụp ảnh check-in. Thay vào đó, sản phẩm du lịch được thiết kế xoay quanh những câu chuyện đời sống của người Ba Na, từ kỹ thuật lấy mật ong rừng, sử dụng cây thuốc bản địa, nghề dệt truyền thống cho đến các nghi lễ văn hóa.
“Cảnh quan đẹp chỉ làm cho khách nhớ thôi, nhưng sự chân thật từ bản thân mình và từ cộng đồng sẽ làm cho du khách quay lại nhiều lần”, anh chia sẻ.
Cộng đồng phải là người làm chủ chứ không chỉ là người tham gia
Một trong những nội dung được thảo luận sâu tại seminar là vai trò trung tâm của cộng đồng trong phát triển du lịch cộng đồng bền vững. Chia sẻ về kinh nghiệm từ các mô hình thành công ở Việt Nam và trên thế giới, TS. Ngô Thị Hường, Trưởng ngành Việt Nam học, Khoa Sử – Địa – Chính trị, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng cho rằng nhiều địa phương thường bắt đầu từ việc xây dựng sản phẩm du lịch, trong khi yếu tố cần xây dựng trước lại chính là cộng đồng.
TS. Ngô Thị Hường Trưởng ngành Việt Nam học, Khoa Sử – Địa – Chính trị, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng.
Thông qua phân tích các mô hình như Mae Kampong (Thái Lan), Sirubari (Nepal), Taquile (Peru), Sin Suối Hồ (Lai Châu) hay Nặm Đăm (Hà Giang), TS. Ngô Thị Hường cho thấy thành công của du lịch cộng đồng không đến từ cảnh quan đẹp hay nguồn lực đầu tư lớn mà xuất phát từ khả năng tổ chức cộng đồng, cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng và sự tham gia thực chất của người dân vào quá trình ra quyết định.
Theo TS. Ngô Thị Hường, bài học quan trọng nhất rút ra từ các mô hình này là cộng đồng phải thực sự là chủ thể của quá trình phát triển, không chỉ đóng vai trò người cung cấp dịch vụ hay người làm thuê cho doanh nghiệp du lịch.
TS. Ngô Thị Hường nhấn mạnh rằng khách du lịch ngày nay tìm kiếm những trải nghiệm chân thực thay vì các sản phẩm được dàn dựng. Vì vậy, những giá trị đời sống thường nhật của người dân Ba Na như sinh hoạt cộng đồng, nghề thủ công truyền thống, kinh nghiệm ứng xử với rừng hay tri thức bản địa chính là nguồn tài nguyên quý giá nhất cần được bảo tồn và phát huy.
Từ thực tế Kon Hà Nừng, TS. Ngô Thị Hường đề xuất cần hình thành các tổ du lịch cộng đồng với sự tham gia của hộ dân, phụ nữ, thanh niên và nghệ nhân; xây dựng cơ chế phân chia lợi ích minh bạch; đồng thời thiết lập quỹ cộng đồng để tái đầu tư cho bảo tồn văn hóa và phát triển sinh kế lâu dài.
Khi bảo tồn trở thành sinh kế và cộng đồng trở thành chủ thể
Từ những kinh nghiệm thực tế tại Kon Hà Nừng, các diễn giả đều thống nhất rằng tương lai của du lịch cộng đồng chỉ bền vững khi cộng đồng thực sự là chủ thể của quá trình phát triển.
Theo ThS. Phạm Thị Nhung, Điều phối viên dự án của FZS tại Kon Hà Nừng, tổ chức đang triển khai nhiều hoạt động nhằm nâng cao năng lực cho doanh nghiệp du lịch địa phương, đào tạo hướng dẫn viên người Ba Na, hỗ trợ chuyển đổi số và xây dựng các kênh quảng bá chuyên nghiệp.
ThS. Phạm Thị Nhung, Điều phối viên dự án của FZS tại Kon Hà Nừng.
Đặc biệt, dự án đào tạo 20 thanh niên Ba Na ở các xã vùng đệm và vùng chuyển tiếp của Khu Dự trữ sinh quyển được kỳ vọng sẽ giúp người dân địa phương trực tiếp tham gia cung cấp dịch vụ du lịch và tạo việc làm ngay tại quê hương mình.
“Du lịch sẽ là phương tiện để chuyển hóa những giá trị thiên nhiên và văn hóa thành sinh kế. Khi cộng đồng được tham gia và hưởng lợi, họ sẽ có động lực mạnh mẽ hơn để bảo vệ rừng và gìn giữ bản sắc văn hóa”, ThS. Phạm Thị Nhung khẳng định.
Ở góc độ quản lý, ông Châu Bảo Duy, đại diện Ban Thư ký Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Cao nguyên Kon Hà Nừng cho biết, địa phương đang định hướng phát triển du lịch sinh thái tại các khu vực Vườn quốc gia Kon Ka Kinh và Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng. Đây được xem là động lực quan trọng để thúc đẩy các mô hình du lịch cộng đồng tại vùng đệm phát triển trong thời gian tới. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý rằng một trong những vấn đề cấp thiết hiện nay là cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường và cảnh quan du lịch, đồng thời xây dựng các sản phẩm mang bản sắc riêng của văn hóa Ba Na thay vì sao chép các mô hình đã có ở địa phương khác.
Ông Châu Bảo Duy, đại diện Ban Thư ký Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Cao nguyên Kon Hà Nừng.
Khép lại seminar, nhiều ý kiến thống nhất rằng phát triển du lịch cộng đồng tại Kon Hà Nừng không đơn thuần là khai thác tài nguyên để thu hút du khách. Đó là quá trình tạo dựng sinh kế mới dựa trên chính những giá trị tự nhiên và văn hóa bản địa, đồng thời bảo đảm cộng đồng địa phương là người tham gia, người hưởng lợi và cũng là người gìn giữ tài nguyên cho tương lai. Seminar đã góp phần làm rõ một thông điệp xuyên suốt: bảo tồn thiên nhiên chỉ thực sự bền vững khi đời sống của người dân sống cùng thiên nhiên được cải thiện và khi những giá trị của rừng được chuyển hóa thành cơ hội phát triển cho cộng đồng. Với Kon Hà Nừng, đó cũng chính là con đường để mục tiêu bảo tồn và phát triển không còn là hai hướng đi tách biệt, mà trở thành những giá trị song hành trong một mô hình phát triển bền vững.
Đại diện Ban tổ chức tặng hoa cảm ơn các diễn giả, khách mời tham gia Seminar.
Bích Thủy