Những cánh rừng nguyên sinh, nguồn gen bản địa quý hiếm và hệ sinh thái đặc sắc của Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cao nguyên Kon Hà Nừng không chỉ là tài sản thiên nhiên vô giá mà còn trở thành “giảng đường mở” cho các nhà nghiên cứu trẻ. Từ các chuyến khảo sát thực địa tại vùng lõi Kon Hà Nừng, nhiều đề tài nghiên cứu của sinh viên Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng được Hội Động vật học Frankfurt (FZS) tại Việt Nam tài trợ đã được hoàn thiện, vượt qua quá trình đánh giá chuyên môn và được công bố tại các hội nghị, kỷ yếu khoa học uy tín, qua đó góp phần lan tỏa giá trị của Kon Hà Nừng đến cộng đồng học thuật trong nước và quốc tế.
Từ thực địa Kon Hà Nừng đến những công bố khoa học có giá trị
Nằm ở phía Đông tỉnh Gia Lai, Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cao nguyên Kon Hà Nừng được UNESCO công nhận năm 2021, là một trong những trung tâm đa dạng sinh học quan trọng của Việt Nam. Với hệ sinh thái rừng nguyên sinh phong phú, nguồn tài nguyên sinh vật đặc hữu cùng nhiều giá trị tự nhiên nổi bật, khu vực này đang trở thành địa bàn nghiên cứu hấp dẫn đối với các nhà khoa học và sinh viên.
Trong những năm qua, với sự hỗ trợ của Hội Động vật học Frankfurt tại Việt Nam, sinh viên Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng đã triển khai nhiều nghiên cứu liên quan đến bảo tồn thiên nhiên, đa dạng sinh học, tài nguyên rừng và nguồn gen bản địa. Đặc biệt, từ cuối năm 2024, Biên bản ghi nhớ hợp tác giữa Nhà trường và Ban Quản lý Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Cao nguyên Kon Hà Nừng được ký kết đã mở ra nhiều cơ hội thực địa và nghiên cứu cho giảng viên, sinh viên UED tại Kon Hà Nừng. Sự phối hợp giữa nhà trường, Ban quản lý khu dự trữ và tổ chức FZS đã tạo nên hệ sinh thái hỗ trợ hiệu quả cho các ý tưởng nghiên cứu của sinh viên, từ khâu xây dựng đề cương, triển khai khảo sát đến công bố kết quả khoa học. Điều đáng ghi nhận là các kết quả nghiên cứu không dừng lại ở quy mô “lưu hành nội bộ” mà tiếp tục được phát triển thành các công trình khoa học tham gia hội nghị chuyên ngành, xuất bản trong kỷ yếu khoa học và hướng tới các tạp chí quốc tế.
Giải mã nguồn gen quý hiếm của Sâm khỏe Kbang
Đề tài nghiên cứu “Ứng dụng DNA barcode vùng matK và rbcL trong nghiên cứu định danh Sâm khỏe (Dracaena sp.) thu tại Đak Rong, Gia Lai, Việt Nam” do nhóm giảng viên, sinh viên Khoa Sinh – Nông nghiệp – Môi trường thực hiện đã được công bố trong Kỷ yếu Hội nghị Khoa học Toàn quốc về Công nghệ Sinh học năm 2026.
Từ các mẫu thu thập tại làng Kon Pne thuộc vùng lõi Kon Hà Nừng, nhóm nghiên cứu đã ứng dụng công nghệ mã vạch DNA, giải trình tự gen và phân tích phát sinh chủng loại để xác định chính xác vị trí phân loại của loài Sâm khỏe. Kết quả cho thấy loài cây này thuộc chi Dracaena, có quan hệ gần với Dracaena terniflora (đồng danh với Dracaena elliptica Thunb. & Dalm) nhưng mang những đặc điểm di truyền riêng biệt, tạo cơ sở khoa học quan trọng cho công tác định danh, bảo tồn và phát triển nguồn gen dược liệu quý của Tây Nguyên.
Không chỉ mang lại kết quả khoa học, đề tài còn giúp sinh viên trưởng thành hơn trong tư duy nghiên cứu và nhận thức về bảo tồn thiên nhiên. Trần Thanh Hiếu – trưởng nhóm sinh viên thực hiện đề tài cho biết, những chuyến khảo sát thực địa tại Kon Hà Nừng là trải nghiệm đáng nhớ nhất của nhóm. Địa hình phức tạp, điều kiện thời tiết thay đổi liên tục và hành trình tìm kiếm đối tượng nghiên cứu giữa rừng sâu là những thử thách không nhỏ. Tuy nhiên, chính những trải nghiệm đó đã mang đến các dữ liệu quý giá cho nghiên cứu và giúp các thành viên hiểu sâu sắc hơn ý nghĩa của khoa học gắn với bảo tồn đa dạng sinh học.
Nhóm sinh viên thực hiện đề tại thực địa tại vườn quốc gia Kon Ka King.
Khai mở tiềm năng dược liệu của loài cây bản địa Kon Hà Nừng
Tiếp nối hướng nghiên cứu về Sâm khỏe Kbang, nhóm sinh viên Hoàng Thị Thu Tiến, Hoàng Thị Khánh Linh, Nguyễn Ngọc Phương Như, Nguyễn Phạm Thảo Vy, Trần Việt Hoàng (Khoa Sinh – Nông nghiệp – Môi trường) với sự hướng dẫn của TS. Phạm Thị Mỹ đã thực hiện đề tài “Khảo sát ảnh hưởng của các yếu tố đến quá trình chiết xuất siêu âm saponin triterpenoid từ Sâm khỏe Kbang (Dracaena sp.) và đánh giá hoạt tính kháng oxy hóa, kháng khuẩn của cao chiết”. Công trình được công bố trong Kỷ yếu Hội nghị Khoa học quốc gia lần thứ VII về Nghiên cứu và Giảng dạy Sinh học ở Việt Nam vừa được tổ chức tại Thái Nguyên vào tháng 8/2026.
Nghiên cứu tập trung vào việc xác định điều kiện tối ưu để chiết xuất các hoạt chất sinh học từ rễ Sâm khỏe Kbang như điều kiện thích hợp, tỷ lệ nguyên liệu/dung môi, thời gian siêu âm… Đáng chú ý, nhóm nghiên cứu phát hiện cao chiết Sâm khỏe chứa nhiều hợp chất sinh học quan trọng như saponin, flavonoid, polyphenol và coumarin. Các thí nghiệm cho thấy cao chiết có khả năng kháng oxy hóa và kháng khuẩn đối với cả vi khuẩn Staphylococcus aureus và Escherichia coli, mở ra triển vọng ứng dụng trong lĩnh vực dược liệu và chăm sóc sức khỏe.
Những kết quả này không chỉ góp phần làm sáng tỏ giá trị khoa học của một loài cây bản địa ít được nghiên cứu mà còn tạo cơ sở để khai thác hợp lý, nâng cao giá trị kinh tế của nguồn tài nguyên sinh học tại Kon Hà Nừng.
Ứng dụng trí tuệ nhân tạo và vệ tinh để lượng hóa giá trị rừng Kon Hà Nừng
Nếu hai công trình trên tập trung vào nguồn gen dược liệu, thì nghiên cứu Ước tính sinh khối carbon rừng trên mặt đất bằng dữ liệu ICESat-2 và Sentinel-2 tại Kon Hà Nung, Gia Lai (“Aboveground Forest Carbon Biomass Estimation Using ICESat-2 and Sentinel-2 Data in Kon Ha Nung, Gia Lai”) của nhóm tác giả Nguyễn Nhật Long, Phan Hồ Quốc Trưởng, Nguyễn Văn An, Nguyễn Thị Diệu, Trần Ngọc Sơn và Hoàng Văn Chương lại tiếp cận từ góc độ công nghệ địa không gian hiện đại. Công trình được giới thiệu thông qua Hội thảo Khoa học GIS 2026 và đang trong quá trình phản biện để xuất bản trên IOP Conference Series: Earth and Environmental Science – tạp chí thuộc danh mục SCOPUS.
Nghiên cứu đã tích hợp dữ liệu từ vệ tinh ICESat-2, Sentinel-1, Sentinel-2 cùng thuật toán học máy XGBoost trên nền tảng Google Earth Engine nhằm xây dựng bản đồ sinh khối và trữ lượng carbon rừng cho khu vực Vườn quốc gia Kon Ka Kinh – hạt nhân của Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cao nguyên Kon Hà Nừng.
Nhóm tác giả thực hiện đo đạc thực địa đường kính ngang ngực (DBH) và chiều cao cây tại Vườn quốc gia Kon Ka Kinh.
Kết quả cho thấy mật độ sinh khối trung bình của khu vực đạt khoảng 629,46 Mg/ha. Đặc biệt, hơn 80% diện tích nghiên cứu được xác định thuộc nhóm rừng có mật độ carbon rất cao, trên 200 Mg/ha. Điều này khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của Kon Hà Nừng như một bể hấp thụ carbon lớn của khu vực Tây Nguyên và Việt Nam.
Không chỉ có ý nghĩa học thuật, nghiên cứu còn cung cấp dữ liệu phục vụ quản lý tài nguyên rừng, bảo tồn đa dạng sinh học và hỗ trợ các sáng kiến phát triển thị trường tín chỉ carbon trong tương lai.
Lan tỏa giá trị Kon Hà Nừng qua các công bố khoa học
Từ các nghiên cứu về định danh nguồn gen Sâm khỏe, đánh giá hoạt tính sinh học của dược liệu bản địa đến ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong lượng hóa trữ lượng carbon rừng, các đề tài do Hội Động vật học Frankfurt tài trợ đã góp phần tạo nên những sản phẩm khoa học có giá trị xuất phát từ chính Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cao nguyên Kon Hà Nừng.
Mỗi công trình được công bố trong hội nghị, kỷ yếu hay được gửi đăng trên các tạp chí khoa học đều là kết quả của quá trình nghiên cứu nghiêm túc, phản biện chuyên môn chặt chẽ và nỗ lực không ngừng của các nhóm sinh viên, giảng viên trẻ. Quan trọng hơn, những công bố này đang góp phần đưa hình ảnh Kon Hà Nừng từ một vùng đất giàu đa dạng sinh học trở thành địa chỉ nghiên cứu khoa học có uy tín, nơi các giá trị thiên nhiên được nhận diện, lượng hóa và lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng học thuật trong nước và quốc tế.
Bích Thủy