Nghề giáo và những giá trị bền vững giữa thời đại đổi thay

Có những buổi sáng, trước giờ lên lớp, đứng giữa hành lang ngập nắng và lắng nghe tiếng cười nói của sinh viên, tôi lại nghĩ về ý nghĩa của nghề giáo. Trong khoảnh khắc ấy, tôi hiểu rằng mình không chỉ sắp bước vào một giờ dạy mà còn đồng hành cùng những người trẻ trên hành trình trưởng thành. Lời nói và cách ứng xử của người thầy đôi khi có thể trở thành dấu ấn trong lòng người học.

Những năm gần đây, một câu hỏi được nhắc đến ngày càng nhiều là: “Trí tuệ nhân tạo có thay thế người thầy không?” Một công cụ AI có thể soạn giáo án trong vài giây, giải thích một định lý bằng mười cách khác nhau, không bao giờ mệt mỏi. Và cái mà người ta ca tụng nhiều nhất là: “thầy AI” không phán xét, đặc biệt là không “quạu”.

Tuy nhiên, con người trưởng thành không chỉ nhờ kho tri thức đồ sộ mà thuật toán tập hợp được, cũng không phải bởi những vuốt ve, chiều chuộng cảm xúc. Điều mà mỗi chúng ta nhớ nhất của những năm tháng đi học có lẽ không phải là kiến thức, bài giảng mà là những kỷ niệm trường lớp như những dấu ấn cuộc đời không phai. Bạn nhớ một ánh mắt tin tưởng khi chính bạn còn nghi ngờ bản thân. Bạn nhớ một lời động viên đúng lúc, một lần được tha thứ, một câu hỏi khiến bạn nghĩ mãi. Bạn nhớ cả sự nghiêm nghị để bạn được thay đổi chính mình. Đó là thứ không thuật toán nào lập trình được.

Giữa những đổi thay mạnh mẽ của công nghệ, vai trò truyền cảm hứng, định hướng và đồng hành của người thầy vẫn là giá trị cốt lõi của giáo dục.

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: “Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người.” Đến hôm nay, lời dạy ấy vẫn còn nguyên giá trị. Máy móc có thể giúp trồng cây. Trồng người vẫn là việc của con người. Bởi có một điều không đổi: Người thầy vẫn là người giữ ngọn lửa nhân cách. Khi thông tin tràn ngập và ranh giới thật – giả ngày càng mờ, học trò cần hơn bao giờ hết một người lớn đáng tin để hỏi: “Thế nào là đúng? Thế nào là tử tế?”.

Những giá trị ấy không chỉ được khẳng định bằng trải nghiệm của nhiều thế hệ mà còn được chứng minh bởi các nghiên cứu khoa học giáo dục hiện đại. Nghiên cứu của nhà kinh tế học Raj Chetty và cộng sự trên hơn một triệu học sinh tại Hoa Kỳ cho thấy, những học sinh được học với giáo viên có chất lượng giảng dạy cao có nhiều cơ hội học tập và nghề nghiệp tốt hơn trong tương lai. Tác động của một người thầy giỏi không chỉ làm thay đổi những điểm số trên học bạ, mà còn mở ra những khả năng mới trong suốt cuộc đời của một con người.

Nhiều nghiên cứu khác trong các lĩnh vực giáo dục học, tâm lý học và khoa học thần kinh cũng chỉ ra rằng mối quan hệ tích cực giữa thầy và trò có ảnh hưởng sâu sắc đến động lực học tập, khả năng phát triển năng lực cá nhân cũng như sự hình thành các hành vi tích cực của người học. Khi được tôn trọng, được khích lệ và được tin tưởng, người học có nhiều khả năng phát huy tiềm năng của mình hơn. Nói cách khác, năng lực của người thầy không chỉ nằm ở vốn hiểu biết mà còn ở khả năng giúp người khác trưởng thành từ chính những hiểu biết ấy.

Là một người nghiên cứu và giảng dạy tâm lý học, tôi càng thấm thía rằng, người thầy không chỉ truyền đạt tri thức, mà còn kiến tạo những điều kiện tâm lý để tri thức có thể bén rễ, để năng lực được đánh thức, để những giá trị tốt đẹp được hình thành và để mỗi người học từng bước trở thành chủ thể của sự phát triển chính mình.

Những giá trị ấy càng trở nên quan trọng trong thời đại trí tuệ nhân tạo. Khi việc tiếp cận thông tin trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết, chúng ta đứng trước một câu hỏi căn bản của giáo dục: Liệu việc có được câu trả lời nhanh hơn có đồng nghĩa với việc con người trở nên hiểu biết hơn và có năng lực hơn?

Công nghệ đang mở rộng cơ hội học tập, nhưng người thầy vẫn giữ vai trò định hướng tư duy, nhân cách và năng lực tự học cho người học.

Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2025 trên Tạp chí PNAS đã đưa ra một kết quả đáng suy ngẫm. Học sinh sử dụng AI để làm bài tập theo cách thông thường có kết quả tăng 48% so với nhóm đối chứng. Tuy nhiên, khi không còn sự hỗ trợ của AI, kết quả làm bài độc lập của các em lại giảm xuống, thấp hơn 17%. Nghiên cứu này cho thấy một sự khác biệt căn bản: hoàn thành nhiệm vụ không đồng nghĩa với việc đã thực sự học được điều gì; sở hữu thông tin không đồng nghĩa với việc có tri thức; và có được câu trả lời không đồng nghĩa với việc hình thành năng lực tư duy. Nếu thiếu sự định hướng phù hợp, AI có thể trở thành “chiếc nạng” khiến người học dần quên cách tự đứng trên đôi chân trí tuệ của mình. Nhưng khi được sử dụng bằng TRÍ TUỆ SƯ PHẠM, AI có thể trở thành một phương tiện mạnh mẽ để mở rộng không gian học tập và phát triển tiềm năng con người.

Vì vậy, trong thời đại công nghệ, vai trò của người thầy không hề giảm đi mà đang chuyển dịch sang những yêu cầu cao hơn. Công nghệ có thể giúp con người biết nhiều hơn, nhưng giáo dục còn có sứ mệnh giúp con người cần hiểu điều gì, hiểu để làm gì và sử dụng những hiểu biết ấy như thế nào để sống có ý nghĩa và có trách nhiệm.

Và giữa những đổi thay chưa từng có của công nghệ, một thực tế đáng suy ngẫm là: thế giới đang thiếu thầy, chứ không thừa thầy. Báo cáo toàn cầu về giáo viên của UNESCO (2024) dự báo rằng, để đạt mục tiêu phổ cập giáo dục tiểu học và trung học vào năm 2030, thế giới cần bổ sung khoảng 44 triệu giáo viên (UNESCO, Global Report on Teachers, 2024). Trong khi nhân loại đang nỗ lực tạo ra những cỗ máy ngày càng thông minh, nhân loại vẫn đang cần thêm hàng triệu người thầy để giáo dục và phát triển con người. Điều đó không phủ nhận sức mạnh của công nghệ, mà nhắc nhở chúng ta về một giá trị không thể xem nhẹ trong tiến trình phát triển của xã hội.

Càng đi sâu vào những thành tựu của khoa học, từ kinh tế học, tâm lý học, khoa học thần kinh đến trí tuệ nhân tạo, chúng ta càng có thêm cơ sở để hiểu, trân trọng và tự hào về ý nghĩa của nghề giáo. Bởi ở chiều sâu nhất, giáo dục chưa bao giờ chỉ là câu chuyện của sự truyền trao tri thức. Giáo dục là câu chuyện của sự phát triển con người – của những năng lực được đánh thức, những niềm tin được vun đắp, những giá trị được hình thành và những cuộc đời được mở ra những khả năng mới.

Thời đại có thể thay đổi, công nghệ có thể thay đổi, phương thức giáo dục có thể thay đổi, nhưng sứ mệnh cao đẹp của người thầy vẫn còn nguyên giá trị: giúp mỗi con người trưởng thành về trí tuệ, phong phú về tâm hồn, vững vàng về nhân cách và có khả năng làm chủ cuộc đời mình. Đó chính là giá trị bền vững của nghề giáo, cũng là lý do để mỗi chúng ta tiếp tục tin yêu, gìn giữ và tự hào về nghề mà mình đã lựa chọn.

Bài học từ giảng đường Sư phạm Đà Nẵng

Nếu người thầy không thể thay thế, thì nơi đào tạo người thầy càng không được phép đứng yên. Tại Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng, chúng tôi đã đúc kết được những bài học mà mỗi thế hệ giảng viên đều phải học lại theo cách của thời mình.

Đào tạo giáo viên không chỉ là trang bị kiến thức chuyên môn mà còn là bồi dưỡng phẩm chất nghề nghiệp, năng lực sư phạm và tinh thần trách nhiệm với người học.

Một là, dạy người trước khi dạy nghề. Một sinh viên có thể học cách dùng một phần mềm trong vài buổi. Nhưng để hình thành lòng yêu trẻ, sự kiên nhẫn và đạo đức nghề nghiệp, cần cả quá trình bốn năm và hơn thế nữa. Phẩm chất nhà giáo phải được nuôi dưỡng trong từng giờ học, từng hoạt động đồng hành, không chỉ trong học phần về chuyên môn, nghiệp vụ.

Hai là, làm chủ công nghệ bằng trí tuệ sư phạm. Sinh viên sư phạm hôm nay không chỉ cần thành thạo công nghệ mà quan trọng hơn, phải có trí tuệ sư phạm để biết sử dụng công nghệ khi nào, như thế nào và vì mục tiêu phát triển nào của người học. Trí tuệ sư phạm được thể hiện ở khả năng thấu hiểu người học, nhận diện những cơ chế tâm lý của quá trình học tập, thiết kế những trải nghiệm giáo dục phù hợp và chuyển hóa các phương tiện công nghệ thành cơ hội phát triển năng lực, nhân cách. Thực nghiệm ở Thổ Nhĩ Kỳ đã cho thấy: cùng một công cụ, có thiết kế sư phạm hay không sẽ quyết định học trò tiến bộ hay thụt lùi.

Ba là, đặt tâm lý học vào trung tâm của đào tạo giáo viên. Áp lực học tập, cô đơn trong thế giới số, những tổn thương tinh thần của học sinh đang là thách thức thật trong mỗi lớp học. Mỗi giáo viên tương lai cần biết nhận ra dấu hiệu khó khăn tâm lý, biết lắng nghe và biết kết nối hỗ trợ kịp thời. Đây là năng lực mà không cỗ máy nào đảm nhận thay.

Bốn là, gắn giảng đường với trường phổ thông. Nghề giáo được học nhiều nhất từ lớp học thật. Sinh viên cần được tiếp xúc sớm với học sinh, được thầy cô phổ thông giàu kinh nghiệm kèm cặp. Sự phối hợp chặt chẽ với ngành giáo dục thành phố Đà Nẵng và các địa phương miền Trung – Tây Nguyên giúp chương trình đào tạo luôn bám sát đúng những gì nhà trường phổ thông cần.

Năm là, giảng viên sư phạm là bài giảng sống. Sinh viên sẽ dạy học trò theo cách các em được dạy, nhiều hơn theo cách các em được giảng về cách dạy. Một giảng viên biết lắng nghe, biết đổi mới, học thật, làm thật và sống thật, chính là bài học sư phạm sâu sắc nhất.

Sáu là, giữ lửa cho người giữ lửa. Nghề giáo đòi hỏi sự hiến dâng, nhưng người thầy cũng cần được chăm sóc. Đào tạo giáo viên hôm nay phải trang bị cho sinh viên khả năng tự điều chỉnh cảm xúc, sức bền tâm lý và một cộng đồng đồng nghiệp để các em đi được đường dài với nghề.

Ngày mai, sẽ có những cỗ máy thông minh hơn hôm nay. Nhưng sẽ không có cỗ máy nào thay được khoảnh khắc một cô giáo ngồi xuống cạnh một đứa trẻ đang khóc. Không có thuật toán nào thay được ánh mắt của một thầy giáo khi học trò lần đầu tự mình giải được bài toán khó.

      20/11/2026

Nguyễn Thị Trâm Anh & CS.